Ψάρια & Θαλασσινά

Η μοναδικότητα των αλιευμάτων του Βορείου Αιγαίου βασίζεται στην ποικιλομορφία και την αφθονία τους, αλλά και σε ιδιαίτερα μεταποιημένα προϊόντα:

• Κολιός (Scomber colias) και Σαρδέλα (Sardina pilchardus): Η περιοχή φημίζεται ιδιαίτερα για την αφθονία και την ποιότητα των λιπαρών ψαριών, ιδίως της σαρδέλας, η οποία είναι το κύριο αλίευμα στον κόλπο Καλλονής της Λέσβου.
• Γαύρος (Engraulis encrasicolus): Επίσης σημαντικό πελαγικό είδος, κυρίως στα βόρεια τμήματα.
• Θαλασσινά (Μαλάκια/Οστρακοειδή): Σημαντική είναι η παραγωγή μυδιών (Mytilus galloprovincialis), η αλίευση αστακού (Palinurus elephas) και η αλίευση χταποδιού (Octopus vulgaris).
• Μεταποιημένο Προϊόν - ΠΟΠ: Το μοναδικό αλιευτικό προϊόν του Βορείου Αιγαίου με αναγνωρισμένο καθεστώς είναι η «Σαρδέλα Καλλονής Λέσβου» και αφορά την παλμωμένη (παστή) σαρδέλα που αλιεύεται και μεταποιείται στον Κόλπο Καλλονής. Βασική προδιαγραφή είναι η αλίευση κατά τους μήνες Ιούνιο, Ιούλιο, Αύγουστο και η παραδοσιακή μεταποίηση με χοντρό αλάτι.

Η αλιευτική ζώνη του Βορείου Αιγαίου αντιστοιχεί στη Γεωγραφική Υποπεριοχή (GSA) 22 της Γενικής Επιτροπής Αλιείας για τη Μεσόγειο (GFCM). Αυτή η περιοχή εκτείνεται από το βόρειο τμήμα της Εύβοιας μέχρι τα στενά των Δαρδανελίων και περιλαμβάνει τα νησιά της Λέσβου, Χίου, Σάμου, Λήμνου, Θάσου, Σαμοθράκης, και Ικαρίας.

Το Βόρειο Αιγαίο αποτελεί μια ιδιαίτερη οικολογική ζώνη λόγω των εξής παραγόντων:

• Εισροή Νερών: Λόγω της εισροής ψυχρότερων και λιγότερο αλμυρών νερών από τη Μαύρη Θάλασσα μέσω των Δαρδανελίων, δημιουργείται μια μοναδική υδρογραφική κατάσταση. Αυτό το φαινόμενο επηρεάζει τις θερμοκρασίες και την αλατότητα, ευνοώντας την ανάπτυξη συγκεκριμένων πελαγικών ειδών (όπως ο γαύρος, η σαρδέλα και ο κολιός).
• Πλατφόρμα και Βάθος: Σε αντίθεση με το Νότιο Αιγαίο, υπάρχουν εκτεταμένες ρηχές περιοχές (ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα), ειδικά γύρω από τη Λήμνο και τη Θράκη, οι οποίες αποτελούν σημαντικά ιχθυοτροφεία (spawning and nursery grounds) και ζώνες τροφοληψίας.
• Ενδοθαλάσσιοι Κόλποι: Κλειστοί κόλποι, όπως ο Κόλπος Καλλονής στη Λέσβο, αποτελούν σημαντικά υγροτόπια και κέντρα αναπαραγωγής που προσφέρουν εξαιρετική ποιότητα σε οστρακοειδή και συγκεκριμένα ψάρια, όπως η περίφημη σαρδέλα Καλλονής.

Η αλιεία στο Βόρειο Αιγαίο χαρακτηρίζεται από την ποικιλομορφία των μεθόδων, με έντονη την παρουσία του παράκτιου στόλου και των παραδοσιακών τεχνικών, παράλληλα με τη χρήση σύγχρονων εργαλείων.

Μέθοδοι Αλίευσης

1. Παράκτια Αλιεία (Μικρά Σκάφη): Πραγματοποιείται από μικρά σκάφη (καΐκια) με μήκος κάτω των 12 μέτρων, χρησιμοποιώντας στατικά εργαλεία (απλάδια, δίχτυα, παραγάδια) για την αλίευση βενθοπελαγικών ειδών (μπακαλιάρος, τσιπούρα, λαβράκι, χταπόδι) και οστρακοειδών. Αυτή η μέθοδος είναι πιο επιλεκτική και αλιεύει υψηλής ποιότητας είδη, συχνά υψηλότερης εμπορικής αξίας.
2. Μέση Αλιεία (Γρι-Γρι, Τράτες): Χρησιμοποιούνται κυρίως γρι-γρι (βιντζότρατες) για την αλίευση των πελαγικών κοπαδιών (σαρδέλα, γαύρος, κολιός) σε μεγαλύτερα βάθη, ειδικά στα ανοιχτά του Θερμαϊκού και του Θρακικού πελάγους, καθώς και στο Βόρειο Αιγαίο. Η αλιεία με τράτα έχει περιορισμούς (εποχικότητα) και αφορά κυρίως βενθικά είδη.
3. Εποχικότητα: Η αλιευτική δραστηριότητα ακολουθεί αυστηρούς περιβαλλοντικούς και ρυθμιστικούς κανόνες. Για παράδειγμα, η αλίευση σαρδέλας στον Κόλπο Καλλονής γίνεται κυρίως τους ζεστούς μήνες (Ιούνιο-Αύγουστο), όταν το ψάρι έχει τη μέγιστη περιεκτικότητα σε λιπαρά και γεύση, ενώ η τράτα έχει εποχικές απαγορεύσεις.

Επεξεργασία & Τυποποίηση (Παστά)

Η πιο σημαντική παραδοσιακή μέθοδος επεξεργασίας στο Βόρειο Αιγαίο είναι η πάστωση (αλιπάστη), ιδιαίτερα της σαρδέλας και του γαύρου, που αποτελεί τμήμα της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού.

• Σαρδέλα Καλλονής (ΠΓΕ): Η μεταποίηση γίνεται με την τεχνική του «παλμώματος». Τα ψάρια καθαρίζονται, αλατίζονται εν ξηρώ με χοντρό αλάτι (η παστή σαρδέλα πρέπει να έχει παραμείνει σε αλάτι τουλάχιστον 8 ημέρες), και τοποθετούνται σε βαρέλια. Η διαδικασία αυτή, που έχει ιστορικές ρίζες στη Λέσβο, δίνει στο προϊόν έντονη, αλμυρή γεύση και κρεμώδη υφή.

Ξηραντήρια: Σε νησιά όπως η Λήμνος, παραδοσιακές τεχνικές περιλαμβάνουν την αποξήρανση μικρών ψαριών (π.χ., λιοψημένοι γαύροι) στον ήλιο, μια μέθοδος που ενισχύει τη γεύση και επιτρέπει τη συντήρηση χωρίς ψύξη.

Η αλιεία και η μεταποίηση αλιευμάτων έχουν σημαντικό οικονομικό, κοινωνικό και περιβαλλοντικό αντίκτυπο στα νησιά του Βορείου Αιγαίου.

• Οικονομία και Απασχόληση: Η αλιεία αποτελεί κύριο κλάδο πρωτογενούς παραγωγής, ιδίως για νησιά με λιγότερο ανεπτυγμένο τουρισμό (π.χ., Λήμνος, Σαμοθράκη, Λέσβος). Παρέχει απασχόληση όχι μόνο στους αλιείς αλλά και στις μονάδες μεταποίησης (παστοποιίες, κονσερβοποιίες) και στις σχετικές υπηρεσίες.
• Πολιτιστική Ταυτότητα και Τουρισμός: Τα αλιεύματα αποτελούν βασικό στοιχείο της τοπικής γαστρονομίας (π.χ., ούζο και μεζέδες στη Λέσβο) και της τουριστικής προβολής. Η ύπαρξη ενός προϊόντος ΠΓΕ (Σαρδέλα Καλλονής) λειτουργεί ως «σημαία» για την ενίσχυση της εικόνας της περιοχής ως προορισμού ποιότητας.
• Περιβαλλοντική Διαχείριση: Ο κλάδος της αλιείας είναι άμεσα συνδεδεμένος με την ανάγκη για βιώσιμη διαχείριση των θαλάσσιων πόρων. Πανεπιστημιακές έρευνες και επίσημοι φορείς (ΥΠΑΑΤ, Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών - ΕΛΚΕΘΕ) παρακολουθούν στενά τα αποθέματα για να διασφαλίσουν τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των αλιευτικών δραστηριοτήτων.

Η αλιεία στο Αιγαίο Πέλαγος είναι μια δραστηριότητα με ιστορία χιλιάδων ετών. Στο Βόρειο Αιγαίο, η ανάπτυξη του κλάδου συνδέεται ιστορικά με τις εμπορικές οδούς και την ανάγκη για συντήρηση των τροφίμων.

Η τέχνη της πάστωσης των ψαριών (αλιπάστη) στη Λέσβο και σε άλλα νησιά, όπως η Λήμνος, χρονολογείται από την πρώιμη βυζαντινή περίοδο και γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη κατά τον 19ο και 20ό αιώνα. Η ανάγκη για διατήρηση της μεγάλης ποσότητας σαρδέλας και γαύρου, που δεν μπορούσε να καταναλωθεί φρέσκια, οδήγησε στην τελειοποίηση των τεχνικών πάστωσης, με τα βαρέλια με την αλιπάστη να αποτελούν σημαντικό εξαγώγιμο προϊόν προς τη Μικρά Ασία και τον Εύξεινο Πόντο. Η παράδοση αυτή επέζησε και μετά την ανταλλαγή πληθυσμών, διατηρώντας την τεχνογνωσία και τους παραδοσιακούς τρόπους.

Τα αλιεύματα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τις τοπικές γιορτές, τις κοινωνικές συγκεντρώσεις και τις γαστρονομικές συνήθειες του Βορείου Αιγαίου.

• Ούζο και Μεζέδες: Η κατανάλωση παραδοσιακών παστών (σαρδέλα, λακέρδα, γαύρος) αποτελεί το κεντρικό έθιμο του ουζομεζέ, ιδίως στη Λέσβο, η οποία φημίζεται για το ούζο της. Ο συνδυασμός του δυνατού ποτού με τον αλμυρό μεζέ έχει εξελιχθεί σε κοινωνική τελετουργία.
• Εποχικές Γιορτές: Στον κόλπο Καλλονής, γιορτάζεται κάθε χρόνο η Γιορτή της Σαρδέλας, συνήθως τον Αύγουστο, όπου προσφέρονται δωρεάν ψητές και παστές σαρδέλες στους επισκέπτες, τιμώντας την αλιευτική παράδοση και το προϊόν που αποτελεί πλέον ΠΓΕ. Αυτές οι γιορτές ενισχύουν τον δεσμό της κοινότητας με τη θάλασσα και τα προϊόντα της.