Μανταρίνι Χίου

Το προϊόν φέρει την επίσημη ονομασία «Μανταρίνι Χίου» (Mandarini Chiou) και είναι καταχωρημένο ως Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη (ΠΓΕ). Η αναγνώριση αυτή πιστοποιεί τη σύνδεση της ποιότητας και της φήμης του μανταρινιού με τη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή.

Οι βασικές προδιαγραφές, όπως καθορίζονται στον φάκελο της ΠΓΕ, ορίζουν τα ακόλουθα χαρακτηριστικά του καρπού:

• Ποικιλία: Κοινό Χιώτικο (Κοινό Μεσογειακό) του είδους Citrus deliciosa tenore.
• Σχήμα: Πλακέ-σφαιρικό (flattened spherical shape).
• Βάρος: Κυμαίνεται μεταξύ 60 και 150 γραμμαρίων.
• Μέγεθος: Διάμετρος 55-70 mm.
• Φλοιός: Έχει πάχος 1,5-3,5 mm και διαχωρίζεται εύκολα από τη σάρκα (easy peeling).
• Οργανοληπτικά Χαρακτηριστικά: Χαρακτηρίζεται από πορτοκαλοκίτρινο χρώμα, τρυφερή, γευστική, ελαφρώς πορτοκαλί σάρκα, με έντονο άρωμα και σχετικά τραχιά μεμβράνη. Η φήμη του οφείλεται κυρίως στο μοναδικό άρωμα που προσδίδουν τα αιθέρια έλαια, με κύριο συστατικό το d-Λιμονένιο και ακολουθούμενο από το γ-Τερπινένιο.
• Χημικά Χαρακτηριστικά: Η περιεκτικότητα σε χυμό κυμαίνεται στο 33−45%, η περιεκτικότητα σε σάκχαρα (Brix) είναι μεγαλύτερη από 9.0, η οξύτητα στο 0.7−1.75%, ενώ ο δείκτης ωριμότητας (λόγος Brix/Οξυˊτητα) κυμαίνεται μεταξύ 5.4 και 15.

Η οριοθετημένη γεωγραφική περιοχή παραγωγής του «Μανταρίνι Χίου» περιλαμβάνει τα νησιά Χίος, Ψαρά και Οινούσσες, με την κύρια παραγωγή να συγκεντρώνεται στον Κάμπο της Χίου. Ο Κάμπος είναι μία εύφορη πεδιάδα, νότια της πόλης της Χίου και κατά μήκος της ανατολικής ακτής, που αποτελεί έναν μοναδικό ιστορικό τόπο και παραδοσιακό οικισμό. Τα εσπεριδοειδή καλλιεργούνται εντός ψηλών μαντρότοιχων, φτιαγμένων από την τοπική θυμιανούσικη πέτρα, οι οποίοι προστατεύουν τις μανταρινιές από τους ισχυρούς ανέμους και διατηρούν ένα ιδανικό μικροκλίμα.

Το εδαφοκλιματικό περιβάλλον του Κάμπου είναι καθοριστικό για τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του καρπού. Τα εδάφη είναι κυρίως αργιλοπηλώδη, πλούσια σε ολικό και ενεργό ασβέστιο (CaCO3​), παράγοντες που είναι ευνοϊκοί για την καλλιέργεια. Το κλίμα χαρακτηρίζεται από την παρουσία ετήσιων ανέμων (μελτέμια), οι οποίοι ενισχύουν τη θερμική σταθερότητα, συμβάλλοντας στην ηπιότητα του κλίματος και προστατεύοντας γενικά τους καρπούς από παγετό, δρώντας παράλληλα ως «νεφοδιαλύτες» που εξασφαλίζουν μεγάλη ηλιοφάνεια. Η αλληλεπίδραση των εδαφικών, κλιματικών και ανθρωπογενών παραγόντων (όπως η παραδοσιακή άρδευση) συνθέτει το μοναδικό τεροάρ που δίνει στο χιώτικο μανταρίνι το ξεχωριστό του άρωμα.

Η μέθοδος καλλιέργειας του χιώτικου μανταρινιού βασίζεται σε παραδοσιακές πρακτικές, οι οποίες έχουν προσαρμοστεί στις ιδιαιτερότητες του Κάμπου.

Η καλλιέργεια της μανταρινιάς, η οποία είναι ευαίσθητη στις χαμηλές θερμοκρασίες, επωφελείται από την προστασία που παρέχουν οι ψηλοί μαντρότοιχοι των περιβολιών, οι οποίοι μετριάζουν την επίδραση των ανέμων και του παγετού. Ιστορικά, η άρδευση των δέντρων γινόταν μέσω ενός παραδοσιακού συστήματος με νερόμυλους που κινούνταν με τη βοήθεια ζώων (γαϊδάρων) για την άντληση νερού από τις στέρνες, μια εικόνα που αποτελεί πλέον πολιτιστική κληρονομιά. Τα ειδικά στάδια της παραγωγής που πρέπει να εκτελούνται εντός της οριοθετημένης γεωγραφικής περιοχής (Χίος, Ψαρά, Οινούσσες) περιλαμβάνουν την καλλιέργεια, την παραγωγή, τη συγκομιδή, τη διαλογή και τη βαθμολόγηση του καρπού.

Η περίοδος συγκομιδής εντοπίζεται παραδοσιακά μεταξύ Νοεμβρίου και Ιανουαρίου. Η έγκαιρη συγκομιδή είναι κρίσιμη, καθώς οι χαμηλές θερμοκρασίες του Δεκεμβρίου (κοντά στους 0∘C) και οι έντονες βροχοπτώσεις μπορούν να καταστρέψουν τον ευαίσθητο καρπό. Οι παραγωγοί επιδιώκουν την ολοκλήρωση της συγκομιδής πριν την εμφάνιση των αντίξοων καιρικών συνθηκών του χειμώνα. Μετά τη συγκομιδή, τα μανταρίνια διαχωρίζονται και βαθμολογούνται. Ιστορικά, το φρούτο ήταν τόσο πολύτιμο που τυλιγόταν μεμονωμένα σε χαρτί με το έμβλημα του παραγωγού για την προστασία κατά τη μεταφορά του στις διεθνείς αγορές. Η σύγχρονη μεταποίηση περιλαμβάνει την παραγωγή χυμών, μαρμελάδων, γλυκών του κουταλιού, και την εκχύλιση αιθέριων ελαίων από ολόκληρο τον καρπό ή αποκλειστικά από τη φλούδα, με μηχανικά μέσα.

Το Μανταρίνι Χίου έχει έναν βαθύ και διαχρονικό οικονομικό και πολιτιστικό αντίκτυπο στο νησί, ειδικά στην περιοχή του Κάμπου, η οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την καλλιέργειά του.

Οικονομική και Εμπορική Σημασία: Η καλλιέργεια των εσπεριδοειδών, και ιδίως του μανταρινιού, υπήρξε ιστορικά πηγή πλούτου για τη Χίο. Κατά τα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, το χιώτικο μανταρίνι γνώρισε μεγάλη άνθηση, εξάγοντας τους καρπούς του τυλιγμένους μεμονωμένα σε χαρτί σε αγορές της Ευρώπης (Τσεχοσλοβακία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Σερβία, Πολωνία) και της Ανατολής (Οδησσός, Σμύρνη, Κωνσταντινούπολη, Τεργέστη). Η έντονη εμπορική δραστηριότητα των Χιωτών εμπόρων διέδωσε τη φήμη του προϊόντος και συνέβαλε στην ανάπτυξη της τοπικής οικονομίας. Σήμερα, η αναγνώριση ως ΠΓΕ ενισχύει τη μοναδική ταυτότητα του προϊόντος, δημιουργώντας δυναμική για την προώθηση των νωπών καρπών και των μεταποιημένων προϊόντων (χυμοί, γλυκά, αιθέρια έλαια) εντός και εκτός Ελλάδος.

Πολιτιστικός και Περιβαλλοντικός Αντίκτυπος: Η καλλιέργεια του μανταρινιού είναι η κινητήριος δύναμη πίσω από τη δημιουργία του Κάμπου της Χίου, ενός μοναδικού τοπίου που έχει χαρακτηριστεί «ιστορικός τόπος» και «παραδοσιακός οικισμός» από το Υπουργείο Πολιτισμού. Τα επιβλητικά πέτρινα αρχοντικά, οι ψηλοί μαντρότοιχοι, τα παραδοσιακά αρδευτικά συστήματα με στέρνες και μαγγάνια (νερόμυλοι), όλα συνιστούν ένα μοναδικό παράδειγμα αρμονικής συνύπαρξης κατοικίας, γεωργίας και πολιτισμού. Η φήμη του αρώματος του μανταρινιού έχει καταστήσει τη Χίο γνωστή ως «Μυροβόλος Χίος», με το άρωμα να διαχέεται από τους μανταρινώνες, αποτελώντας έτσι ένα σημαντικό στοιχείο της πολιτιστικής και τουριστικής ταυτότητας του νησιού.

Η ιστορία της μανταρινιάς στη Χίο θεωρείται ότι ξεκίνησε από τους Γενοβέζους κατακτητές (1348-1566), οι οποίοι πιθανόν έφεραν τα πρώτα εσπεριδοειδή στο νησί από την Ασία, αν και η ιστορική τεκμηρίωση για την αρχική εισαγωγή παραμένει ασαφής.

Η οργανωμένη καλλιέργεια, ωστόσο, και η εμπορική άνθηση του Κοινού Χιώτικου μανταρινιού (μετά την καταστροφή του 1822) εδραιώθηκε κυρίως μετά το 1850, όταν η ποικιλία αυτή από την Ασία έγινε κυρίαρχη στα περιβόλια του Κάμπου, αντικαθιστώντας, εν μέρει, και τις καλλιέργειες λεμονιάς που επλήγησαν από την ασθένεια κορυφοξήρα. Η ιδιαίτερη φήμη του χιώτικου μανταρινιού –γνωστού για την ευκολία στο καθάρισμα (easy peeling), την υψηλή γλυκύτητα και το έντονο άρωμα– οδήγησε σε εκτεταμένο εξαγωγικό εμπόριο κατά τα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα. Οι πλούσιες οικογένειες της Χίου επένδυσαν στον Κάμπο, χτίζοντας τα περίφημα αρχοντικά τους μέσα σε περιβόλια, περιφραγμένα με ψηλούς τοίχους, ώστε να προστατεύονται οι καρποί από τον άνεμο και το κρύο.

Τα έθιμα και οι παραδόσεις γύρω από το Μανταρίνι Χίου είναι στενά συνδεδεμένα με τον Κάμπο και τον κύκλο της καλλιέργειας.

Η παραδοσιακή ζωή στον Κάμπο περιστρεφόταν γύρω από το περιβόλι, με τους ιδιοκτήτες των αρχοντικών να επιβλέπουν την καλλιέργεια. Η ανάγκη για άρδευση δημιούργησε την παράδοση της χρήσης των μαγγανοπήγαδων (ή νερόμυλων), που αποτελούν πλέον μνημεία αγροτικής μηχανικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, και τα οποία έδιναν ζωή στις μανταρινιές. Έθιμο αποτελούσε, κατά την εποχή της ακμής του εμπορίου, η μεμονωμένη περιτύλιξη κάθε μανταρινιού με λεπτό χαρτί που έφερε το έμβλημα του κτήματος, τονίζοντας την πολυτέλεια και την αξία του φρούτου. Σήμερα, η καλλιέργεια μανταρινιού και η ομορφιά του Κάμπου προωθείται μέσα από πολιτιστικές δράσεις και εκδηλώσεις που στοχεύουν στην ανάδειξη της μοναδικής κληρονομιάς του. Το μανταρίνι αποτελεί επίσης βασικό συστατικό σε τοπικά γλυκά και λικέρ, ειδικά τις γιορτές, και είναι αναπόσπαστο κομμάτι του χειμερινού τραπεζιού.