Τραγανά (κεράσια) Αγιάσου

Τα «Τραγανά (κεράσια) Αγιάσου» αναγνωρίζονται ως τοπική ποικιλία (ή ομάδα ποικιλιών) που είναι προσαρμοσμένη στις ιδιαίτερες εδαφοκλιματικές συνθήκες της ημιορεινής Αγιάσου και διατηρείται ζωντανή χάρη στην παραδοσιακή καλλιέργεια. Η τοπική αυτή γενετική ποικιλότητα είναι κρίσιμη για την ανθεκτικότητα και την προσαρμογή των καλλιεργειών στο μικροκλίμα του νησιού.

Η περιοχή παραγωγής των κερασιών Αγιάσου είναι ο ορεινός παραδοσιακός οικισμός της Αγιάσου, ο οποίος βρίσκεται στις πλαγιές του όρους Ολύμπου της Λέσβου. Η Αγιάσος φημίζεται για το πλούσιο φυσικό της περιβάλλον, με δενδρόφυτα τοπία που περιλαμβάνουν ελαιώνες, καστανιώνες και πευκώνες, στα όρια των οποίων αναπτύσσονται οι μικροί κερασιώνες. Η υψομετρική θέση, σε συνδυασμό με την εγγύτητα στο βουνό, εξασφαλίζει δροσερές κοιλάδες και καλές συνθήκες για την καλλιέργεια της κερασιάς (Prunus avium L.), η οποία ευδοκιμεί σε ημιορεινά περιβάλλοντα. Το μικροκλίμα της περιοχής, με τις χαμηλότερες θερμοκρασίες και την ικανοποιητική υγρασία σε σχέση με τις παραλιακές περιοχές του νησιού, συμβάλλει στην ανάπτυξη καρπών με την επιθυμητή τραγανότητα και τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά που τους έχουν προσδώσει την ονομασία "Τραγανά". Η παραγωγή του αγιασώτικου κερασιού συνδέεται στενά με τη δεντροτροφική παράδοση της ευρύτερης αγροτικής περιφέρειας του χωριού.

Η καλλιέργεια της κερασιάς στην Αγιάσο, ως αγροτικό προϊόν σε περιβόλια και φάρμες, βασίζεται σε παραδοσιακές πρακτικές που έχουν προσαρμοστεί στις ορεινές συνθήκες της περιοχής. Η κερασιά χρειάζεται βαθιά εδάφη με καλή υφή (πηλοαμμώδη ή χαλικώδη) που συγκρατούν υγρασία αλλά ταυτόχρονα στραγγίζουν καλά και γρήγορα, καθώς είναι ευαίσθητη στην υπερβολική εδαφική υγρασία, ιδίως κατά την ωρίμανση.

• Εδαφοκλιματικές Απαιτήσεις: Η κερασιά έχει ανάγκη από ώρες ψύχους κατά τον χειμώνα (ανάλογα με την ποικιλία, 700-1500 ώρες κάτω από 7.2∘C) για να διακοπεί ο λήθαργος των οφθαλμών, συνθήκες που παρέχονται από το ορεινό κλίμα της Αγιάσου. Ωστόσο, η περιοχή, όπως και η υπόλοιπη Ελλάδα, αντιμετωπίζει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, που μπορεί να επηρεάσει τις απαιτήσεις ψύχους και να προκαλέσει φαινόμενα όπως η δημιουργία δίδυμων καρπών.
• Συγκομιδή και Εποχικότητα: Η ωρίμανση των «Τραγανών Αγιάσου» τοποθετείται από τα μέσα Ιουνίου (για την πιθανή ποικιλία «Άγνωστο Αγιάσου») έως τις αρχές Ιουλίου (για την «Τραγανό»). Η συγκομιδή είναι μια χειρωνακτική και επίπονη διαδικασία λόγω του κόστους και της ευαισθησίας του καρπού, αλλά η ζήτηση για τα αγιασώτικα κεράσια την καθιστά εμπορικά βιώσιμη.

Μεταποίηση: Η κύρια χρήση των κερασιών είναι η νωπή κατανάλωση λόγω των εξαιρετικών οργανοληπτικών τους χαρακτηριστικών (τραγανότητα, γεύση). Ωστόσο, ένα σημαντικό μέρος της παραγωγής αξιοποιείται για την παρασκευή παραδοσιακών εδεσμάτων και υποπροϊόντων στην τοπική κοινωνία, όπως γλυκά του κουταλιού, μαρμελάδες και λικέρ (όπως το τοπικό λικέρ KALESMA με βάση το κεράσι).

Τα κεράσια της Αγιάσου, ιδίως οι τοπικές ποικιλίες όπως τα «Τραγανά», αποτελούν σημαντικό αγροτικό προϊόν για την οικονομία και την πολιτιστική ταυτότητα της ορεινής κοινότητας. Η καλλιέργειά τους συνεισφέρει στην τοπική αγροτική παραγωγή δίπλα στα κάστανα και τα μήλα, προσφέροντας εισόδημα στους παραγωγούς. Η φήμη των αγιασώτικων κερασιών προσελκύει καταναλωτές στην τοπική αγορά της Μυτιλήνης, ενώ η καθιερωμένη Γιορτή Κερασιού (που πραγματοποιείται συνήθως τον Ιούνιο) έχει σημαντικό πολιτιστικό και τουριστικό αντίκτυπο, ενισχύοντας την τοπική αγορά και προβάλλοντας τον παραδοσιακό οικισμό. Αυτές οι εκδηλώσεις προωθούν τη γαστρονομική εμπειρία του νησιού και βοηθούν στη διατήρηση της τοπικής γενετικής ποικιλότητας των κερασιών, συμβάλλοντας στη βιωσιμότητα του αγροτικού τοπίου της Λέσβου.

Η καλλιέργεια της κερασιάς στην Αγιάσο έχει ιστορικές ρίζες που ανάγονται στο τέλος της Τουρκοκρατίας. Σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, η κερασοκαλλιέργεια αντικατέστησε σταδιακά την εκτεταμένη καλλιέργεια της μουριάς (συκαμινιάς), η οποία προοριζόταν για τη μεταξουργία. Ο λόγος της αλλαγής ήταν ότι το παραγόμενο μετάξι δεν παρουσίαζε επαρκή απορρόφηση στην αγορά, ενώ τα κεράσια, παρά το κόστος συγκομιδής τους, είχαν ζήτηση στη Μυτιλήνη, προσφέροντας μια νέα, βιώσιμη πηγή εισοδήματος. Η εισαγωγή του κερασιού στην ευρύτερη περιοχή της Ελλάδας θεωρείται ότι έγινε από τη Μικρά Ασία (Κερασούντα του Πόντου) ήδη από τον 3ο αιώνα π.Χ., αλλά στην Αγιάσο εδραιώθηκε ως σημαντικό προϊόν τον 19ο αιώνα. Η διατήρηση και καλλιέργεια των τοπικών ποικιλιών, όπως τα «Τραγανά Αγιάσου», αποτελεί μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής, συνδέοντας την τοπική κοινωνία με τη δενδροτροφική της παράδοση.

Το σημαντικότερο έθιμο που συνδέεται με τα κεράσια της Αγιάσου είναι η ετήσια Γιορτή Κερασιού, που ξεκίνησε το 2007, ακολούθησε το επιτυχημένο πρότυπο της Γιορτής Κάστανου και τα τελευταία χρόνια έχει αναβιώσει με μεγάλη επιτυχία. Πραγματοποιείται συνήθως τον Ιούνιο και στοχεύει στην προώθηση του προϊόντος και την τόνωση της τοπικής οικονομίας.

Η γιορτή περιλαμβάνει δωρεάν προσφορά περίπου 600 κιλών κερασιών, πώληση τοπικών προϊόντων από παραγωγούς, παρασκευή και προσφορά εδεσμάτων και λικέρ με βάση το κεράσι, περιπάτους σε επισκέψιμους κερασιώνες και πολιτιστικές εκδηλώσεις, όπως εκθέσεις φωτογραφίας και παραδοσιακό γλέντι στην κεντρική πλατεία. Αποτελεί ζωντανή έκφραση της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αγιάσου και της στενής σχέσης των κατοίκων με τη γη τους.