Σαπούνι ελαιολάδου Λέσβου

Το σαπούνι ελαιολάδου της Λέσβου, γνωστό παραδοσιακά ως πράσινο σαπούνι ή μαλλασόπουνο συνδέεται άμεσα με την ιστορική βιομηχανική κληρονομιά του νησιού και τη χρήση του λεσβιακού ελαιολάδου (ή των υποπροϊόντων του), το οποίο παράγεται σε μεγάλο βαθμό από την τοπική ποικιλία Κολοβή (ή Μεγαλονήσι, ή Μυτιληνιά), που δίνει λάδι υψηλής ποιότητας.

Η παραγωγή του σαπουνιού ελαιολάδου συνδέεται ιστορικά με τις περιοχές της Λέσβου που είχαν αναπτυγμένη ελαιοπαραγωγή και επεξεργασία, καθώς και πρόσβαση σε λιμάνια για την εισαγωγή καυστικής σόδας και την εξαγωγή του τελικού προϊόντος. Τα κύρια κέντρα της βιομηχανικής σαπωνοποιίας στα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα ήταν το Πλωμάρι, η Μυτιλήνη, το Πέραμα Γέρας και ο Πολιχνίτος, περιοχές που διέθεταν ατμοκίνητα εργοστάσια (σαπωνοποιεία και ελαιοτριβεία).

Το κλίμα της Λέσβου χαρακτηρίζεται από ήπιους, βροχερούς χειμώνες και θερμά, ξηρά καλοκαίρια, με την ελιά να ευδοκιμεί στα ηφαιστειογενή, πλούσια σε θρεπτικά συστατικά εδάφη του νησιού. Η αυξημένη υγρασία σε ορισμένες παράκτιες περιοχές, καθώς και η αφθονία του νερού (π.χ. ποταμός Σεδούντας στο Πλωμάρι), ήταν παράγοντες που ευνοούσαν τη λειτουργία των βιομηχανικών μονάδων σαπωνοποιίας, καθώς το νερό ήταν απαραίτητο τόσο στη διαδικασία παραγωγής (βράσιμο, διάλυση αλκάλεων) όσο και στην ψύξη των μηχανημάτων.

Η παραγωγή του παραδοσιακού σαπουνιού ελαιολάδου στη Λέσβο βασιζόταν στη διαδικασία της σαπωνοποίησης, κατά την οποία το λίπος (ελαιόλαδο ή πυρηνέλαιο) αντιδρά με ένα αλκαλικό διάλυμα (συνήθως καυστική σόδα, NaOH, ή ποτάσα, KOH) για να δημιουργήσει σαπούνι και γλυκερίνη. Ιστορικά, χρησιμοποιήθηκε είτε η θερμή είτε η ψυχρή μέθοδος, ενώ στη βιομηχανική περίοδο επικράτησε η πρώτη.

• Πρώτη Ύλη: Κυρίως πυρηνέλαιο (λάδι που εξάγεται από τον πυρήνα/κατακάθι της ελιάς, την «μούργα») ή χαμηλής ποιότητας παρθένο ελαιόλαδο, καθώς το καλής ποιότητας λάδι προοριζόταν για κατανάλωση και εξαγωγή. Η χρήση πυρηνελαίου (ενός υποπροϊόντος της ελαιοποίησης) έδινε τη δυνατότητα ολοκληρωμένης διαχείρισης των προϊόντων του ελαιοτριβείου, αυξάνοντας την κερδοφορία.
• Αλκάλεα: Στην οικιακή παραγωγή χρησιμοποιούσαν αλυσίβα (στάχτη από ξύλο, πλούσια σε ανθρακικό κάλιο), ενώ στη βιομηχανία εισαγόταν καυστική σόδα (NaOH) ή ποτάσα (KOH).
• Παραδοσιακή Μέθοδος (Θερμή):
  1. Βράσιμο: Τα έλαια (πυρηνέλαιο, ελαιόλαδο) αναμειγνύονταν σε μεγάλα καζάνια με το διάλυμα καυστικής σόδας και νερό. Το μείγμα βραζόταν για πολλές ώρες, με συνεχή ανάδευση, ώστε να ολοκληρωθεί η σαπωνοποίηση.
  2. Εξαλάτωση (Αποχωρισμός): Προστίθετο αλάτι (κοινό ή θαλασσινό) για να διαχωριστεί το σαπούνι (να "εξαλατωθεί" και να ανέβει στην επιφάνεια) από τον υπόλοιπο υγρό ορό, που περιείχε τη γλυκερίνη και τα αλκαλικά άλατα. Αυτή η διαδικασία ήταν κρίσιμη για την παραγωγή ενός σκληρού και μακράς διαρκείας σαπουνιού.
  3. Ξήρανση/Ωρίμανση: Το σαπούνι, αφού χυνόταν σε μεγάλες ξύλινες φόρμες (καλούπια) για να κρυώσει και να σκληρύνει, κοβόταν σε τεμάχια και μεταφερόταν στα ξηραντήρια (συνήθως οι ψηλότεροι όροφοι των βιομηχανικών κτιρίων, όπως στο Πλωμάρι) για να ωριμάσει και να χάσει την υγρασία του. Η ωρίμανση διαρκούσε αρκετές εβδομάδες ή μήνες.
• Εργαλεία: Τα βιομηχανικά σαπωνοποιεία χρησιμοποιούσαν ατμομηχανές (ατμοκίνητα ελαιοτριβεία και σαπωνοποιεία), μεγάλα χάλκινα ή σιδερένια καζάνια και χυτήρια (φόρμες), ενώ στα οικιακά εργαστήρια κυριαρχούσαν τα πήλινα σκεύη και τα ξύλινα κουτάλια για την ανάδευση.

Η βιομηχανική σαπωνοποιία αποτέλεσε έναν από τους κύριους πυλώνες της οικονομίας της Λέσβου κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, συνδεδεμένο άμεσα με τη μονοκαλλιέργεια της ελιάς.

• Οικονομική Ανάπτυξη: Η Λέσβος εξελίχθηκε σε κέντρο βιομηχανικής παραγωγής ελαιοσάπωνων στο Αιγαίο ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα. Η παραγωγή ήταν τόσο σημαντική (άγγιζε τους 11.000 τόνους σαπουνιού ετησίως κατά την περίοδο αιχμής, περίπου 1875-1895) που διέθετε τα προϊόντα της σε μια τεράστια αγορά που περιλάμβανε την Κωνσταντινούπολη, τα μικρασιατικά παράλια, τον Εύξεινο Πόντο (Οδησσός, Βάρνα) και τη Μαύρη Θάλασσα.
• Κοινωνική Δομή: Η ανάπτυξη του εμπορίου και της βιομηχανίας δημιούργησε μια νέα αστική τάξη (επιχειρηματίες, έμποροι, σαπωνοποιοί) με διασυνδέσεις σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την Ευρώπη (τεχνογνωσία από Μασσαλία). Αυτή η τάξη έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην πολιτιστική και κοινωνική ζωή του νησιού.
• Βιομηχανική Κληρονομιά: Η Λέσβος διατηρεί σημαντικά βιομηχανικά μνημεία, όπως τα πετρόχτιστα σαπωνοποιεία και τα ελαιοτριβεία (π.χ. το σαπωνοποιείο Πούλια στο Πλωμάρι, που λειτουργεί σήμερα ως Μουσείο Σαπωνοποιίας και Πολύκεντρο), τα οποία μαρτυρούν την εποχή της ακμής και αποτελούν πόλο πολιτιστικού ενδιαφέροντος.

Η ιστορία της σαπωνοποιίας στη Λέσβο συνδέεται τόσο με την αρχαία παράδοση όσο και με τη νεότερη βιομηχανική επανάσταση της περιοχής.

• Αρχαία Παράδοση: Η τοπική παράδοση θέλει τη Λέσβο να είναι ο τόπος όπου ανακαλύφθηκε το σαπούνι. Μύθοι αναφέρουν ότι κοντά σε θυσιαστήρια της θεάς Άρτεμης, τα ζωικά λίπη αναμειγνύονταν με τη στάχτη των ξύλων και το νερό της βροχής, σχηματίζοντας ένα υγρό που οι γυναίκες παρατήρησαν ότι καθάριζε τα ρούχα καλύτερα. Άλλος μύθος συνδέει την τυχαία ανακάλυψη της καθαριστικής ουσίας με τη Λέσβια ποιήτρια Σαπφώ σε ένα ταξίδι με πλοίο.
• Βιομηχανική Άνοιξη: Κατά τον 19ο αιώνα, η Λέσβος, υπό οθωμανική διοίκηση, έγινε κέντρο βιομηχανικής παραγωγής. Οι Λέσβιοι έμποροι, εκμεταλλευόμενοι την αφθονία του ελαιολάδου και τα εμπορικά τους δίκτυα στην Ανατολή, εκσυγχρόνισαν την παραγωγή, εισάγοντας ατμοκίνητες μονάδες και τεχνικές από την Ευρώπη (κυρίως τη Μασσαλία).
• Παρακμή: Η χρυσή εποχή (1875-1895) ακολούθησε η μείωση της παραγωγής, ιδίως μετά την απελευθέρωση του 1912 και την απώλεια των μεγάλων αγορών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1922 (Μικρασιατική Καταστροφή), αλλά και λόγω του ανταγωνισμού από τα φθηνότερα βιομηχανικά σαπούνια. Παρόλα αυτά, η παραγωγή σε μικρότερη κλίμακα συνεχίστηκε, διατηρώντας την παράδοση.

Η σαπωνοποιία εντάσσεται στην παράδοση της οικιακής οικονομίας και της καθαριότητας. Η οικιακή παρασκευή σαπουνιού (συνήθως μετά το τέλος της ελαιοκομικής περιόδου) ήταν μια κοινή πρακτική στις αγροτικές περιοχές της Λέσβου, που επέτρεπαι την εκμετάλλευση του περισσεύματος λαδιού ή της μούργας και εξασφαλίζοντας ένα βασικό αγαθό για όλη τη χρονιά. Ήταν μια διαδικασία που συχνά λάμβανε χώρα σε ανοιχτούς χώρους ή μεγάλες αυλές, συγκεντρώνοντας τις γυναίκες του σπιτιού ή της γειτονιάς. Το πράσινο σαπούνι ελαιολάδου, εκτός από την προσωπική υγιεινή (σώμα και μαλλιά), χρησιμοποιούνταν παραδοσιακά και ως φυσικό απορρυπαντικό για το πλύσιμο ρούχων (ιδιαίτερα ευαίσθητων υφασμάτων) και για οικιακό καθαρισμό.