Εσπεριδοειδή (πορτοκάλι Μύλων κ.α.)

Η μοναδικότητα του σαμιώτικου πορτοκαλιού, οφείλεται  στα αρωματικά και γευστικά τους χαρακτηριστικά, με έμφαση στην ισορροπία μεταξύ σακχάρων και οξύτητας.

Η καλλιέργεια των εσπεριδοειδών στη Σάμο εντοπίζεται κυρίως στις πεδινές περιοχές του νησιού, όπου οι εδαφοκλιματικές συνθήκες είναι ιδανικές για την ανάπτυξή τους. Η αναφορά στο «πορτοκάλι Μύλων» παραπέμπει στην περιοχή των Μύλων, ένα χωριό της Σάμου που φημίζεται για τα εύφορα εδάφη του και τις καλλιέργειες οπωροκηπευτικών και εσπεριδοειδών. Οι περιοχές αυτές χαρακτηρίζονται από εύκρατο μεσογειακό κλίμα, με ζεστά, ξηρά καλοκαίρια και ήπιους χειμώνες, λόγω της νότιας έκθεσης και της ηλιοφάνειας. Το κρίσιμο στοιχείο για την επιτυχημένη καλλιέργεια, ιδιαίτερα σε ξηροθερμικές περιοχές όπως η Σάμος, είναι η εξασφάλιση επαρκούς υγρασίας και άρδευσης, καθώς η έλλειψη ατμοσφαιρικής ή εδαφικής υγρασίας μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της ανάπτυξης και το σχίσιμο των καρπών. Τα εδάφη είναι συνήθως καλά στραγγιζόμενα, αμμώδη ή πηλοαμμώδη, με ελαφρώς όξινο έως ουδέτερο pH, χαρακτηριστικά που ευνοούν τη ριζική ανάπτυξη και την απορρόφηση θρεπτικών συστατικών.

Η καλλιέργεια των εσπεριδοειδών, στη Σάμο χαρακτηρίζεται ως ήπιας μορφής και συχνά στην περιοχή των Μύλων, εμφανίζεται με τη μορφή συγκαλλιέργειας με την τοπική ποικιλία της ελιάς (Θρουμολιά). Η έντονη βιοποικιλότητα του νησιού φιλοξενεί μεγάλο πληθυσμό ωφέλιμων οργανισμών (εντόμων κλπ) και η ήπια διαχείριση των καλλιεργειών διατηρεί την οικολογική ισορροπία. 

Τεχνικές Καλλιέργειας

Στις καλλιέργειες εσπεριδοειδών στην περιοχή των Μύλων το έδαφος συνήθως παραμένει αδιατάραχτο και τα ζιζάνια ελέγχονται με χορτοκοπές. Στις βασικές τεχνικές καλλιέργειας το κλάδεμα καρποφορίας, είναι ζωτικής σημασίας για τη διαμόρφωση του δέντρου, τον καλύτερο αερισμό του εσωτερικού του και την προστασία του από ασθένειες. Κατά την ανάπτυξη του καρπού, η άρδευση είναι κρίσιμη, ειδικά κατά τους ξηρούς μήνες του καλοκαιριού, συχνά μέσω σύγχρονων και βιώσιμων μεθόδων. Στην περιοχή υπάρχουν υπόγεια νερά τα οποία διανέμονται μέσω κλειστού αρδευτικού δικτύου.

Συγκομιδή και Μεταποίηση

Η συγκομιδή των πορτοκαλιών στη Σάμο, όπως και των άλλων εσπεριδοειδών, πραγματοποιείται όταν οι καρποί έχουν φτάσει στο τελικό στάδιο ωρίμανσης, δηλαδή όταν έχουν αυξηθεί τα διαλυτά σάκχαρα και έχει μειωθεί η οξύτητα. Η ωρίμανση είναι μακρά διαδικασία, με την περίοδο συγκομιδής να εξαρτάται από την ποικιλία (χειμερινές και θερινές ποικιλίες) και τις καιρικές συνθήκες. Η συγκομιδή γίνεται χειρωνακτικά με προσοχή, ώστε να αποφευχθούν τραυματισμοί που θα μειώσουν την εμπορική αξία και τη διατηρισημότητα του προϊόντος, ακολουθώντας την παραδοσιακή πρακτική της προσεκτικής διαχείρισης του φρούτου. Η μεταποίηση περιορίζεται συνήθως σε καθαρισμό, διαλογή και συσκευασία, ενώ μέρος της παραγωγής διατίθεται κυρίως τους καλοκαιρινούς μήνες για παραγωγή φρέσκου χυμού.

Η καλλιέργεια των εσπεριδοειδών στη Σάμο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην τοπική αγροτική οικονομία και στην διατήρηση του αγροτικού τοπίου. Ιστορικά, τα εσπεριδοειδή ήταν ένα από τα εμπορεύσιμα αγροτικά προϊόντα του νησιού, ιδίως στα γύρω νησιά (Δωδεκάνησα & Κυκλάδες). Σήμερα, η στροφή προς τη βιολογική καλλιέργεια, ειδικά από μικρές οικογενειακές φάρμες, συμβάλλει στην περιβαλλοντική προστασία και στην προώθηση ενός υψηλότερου ποιοτικού προφίλ για τα σαμιώτικα προϊόντα. Η σύγχρονη τάση καταναλωτικού κοινού που αναζητά καθαρά προϊόντα, ενισχύει  την ποιοτική παραγωγή και την προστιθέμενη αξία στα τοπικά προϊόντα, δημιουργώντας μια αλυσίδα που περιλαμβάνει την απασχόληση, στον πρωτογενή τομέα και τη διασύνδεσή του με τον τουρισμό.

Η καλλιέργεια εσπεριδοειδών στη Σάμο έχει ρίζες που ανάγονται τουλάχιστον στον 19ο αιώνα, όπου καταγράφεται ως ένα από τα βασικά γεωργικά προϊόντα που στήριζαν την οικονομική ζωή του νησιού, παράλληλα με το κρασί, το λάδι και τα δημητριακά. Η εισαγωγή της πορτοκαλιάς στην Ανατολή τοποθετείται γύρω στα τέλη του 17ου αιώνα, μια περίοδος που συμπίπτει με τη διάδοσή της σε όλες τις μεσογειακές χώρες. Η Σάμος, λόγω της γεωγραφικής της θέσης και του ευνοϊκού κλίματος, εντάχθηκε νωρίς στις περιοχές που υιοθέτησαν την καλλιέργεια. Πολιτιστικά, τα περιβόλια με τις πορτοκαλιές και τις λεμονιές αποτελούσαν ανέκαθεν αναπόσπαστο κομμάτι του αγροτικού τοπίου, ειδικά σε εύφορες κοιλάδες όπως αυτή των Μύλων, συνδέοντας την εικόνα του νησιού με την ευφορία και την πληθώρα των καρπών του.

Τα εσπεριδοειδή, και ιδιαίτερα το πορτοκάλι, συνδέονται στη Σάμο, όπως και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, με έθιμα και παραδόσεις που αφορούν τη γιορτή, την τύχη και την ευφορία. Συχνά χρησιμοποιούνταν ως συμβολικά δώρα σε γάμους ή βαπτίσεις, αντιπροσωπεύοντας τη γονιμότητα και την αφθονία. Η ανθοφορία της πορτοκαλιάς, με το έντονο άρωμα των ανθών (νεράντζι, λεμόνι κα), σηματοδοτούσε την άνοιξη και την αναγέννηση της φύσης. Οι καρποί τους, διαθέσιμοι το χειμώνα, προσέφεραν μια ζωηρή χρωματική αντίθεση και πηγή βιταμινών στην καρδιά της κρύας εποχής. Στο πλαίσιο των παραδοσιακών συνταγών, ο χυμός, η φλούδα και το άνθος του πορτοκαλιού αποτελούσαν βασικά συστατικά για γλυκά του κουταλιού, μαρμελάδες και αρωματισμό ποτών. Σήμερα, στην τοπική κοινότητα Μύλων πραγματοποιείται κάθε χρόνο γιορτή πορτοκαλιού, από τον πολιτιστικό σύλλογο και τους παραγωγούς της περιοχής.