Κάστανο Χίου

Το προϊόν αφορά τον καρπό της Ευρωπαϊκής καστανιάς (Castanea sativa), κοινώς γνωστής ως Καστανιά η ήμερη. Συνώνυμα ή παραλλαγές ονόματος που χρησιμοποιούνται συχνά είναι απλώς Κάστανο Χίου ή Καστανιά Χίου για το δέντρο. 

Η καλλιέργεια της καστανιάς στη Χίο εντοπίζεται κυρίως στις ορεινές περιοχές του βόρειου τμήματος του νησιού, όπου το υψόμετρο και οι εδαφοκλιματικές συνθήκες είναι καταλληλότερες για την ανάπτυξη αυτού του είδους δέντρου. Η καστανιά ευδοκιμεί σε κλίμα ελαφρά ψυχρό, με ιδανική μέση θερμοκρασία μεταξύ 8∘C και 15∘C, αντέχοντας σε χαμηλές θερμοκρασίες κατά τον λήθαργο, αλλά είναι εξαιρετικά ευαίσθητη στους ανοιξιάτικους παγετούς. Για τον λόγο αυτό, αναπτύσσεται καλύτερα σε επικλινείς τοποθεσίες (ορεινές πλαγιές), όπου τα ψυχρά ρεύματα διαφεύγουν. Τα εδάφη που απαιτούνται για την καλλιέργεια πρέπει να είναι βαθιά, αμμώδη ή αμμοπηλώδη, με άριστη αποστράγγιση, καθώς το δέντρο είναι πολύ ευαίσθητο στην ασφυξία των ριζών. Το πιο κρίσιμο εδαφικό χαρακτηριστικό είναι η χαμηλή περιεκτικότητα σε ασβέστιο (ασβεστόλιθος), με ιδανικό pH εδάφους να κυμαίνεται μεταξύ 5,5 και 6,5. Αυτά τα χαρακτηριστικά συναντώνται κυρίως στα ορεινά, μη ασβεστολιθικά εδάφη της βόρειας Χίου, μακριά από τις πεδινές περιοχές όπου κυριαρχεί η μαστίχα και τα εσπεριδοειδή.

Μέθοδος Καλλιέργειας

Η καλλιέργεια της καστανιάς στη Χίο, όπως και στις περισσότερες ορεινές περιοχές της Ελλάδας, είναι συχνά μη εντατικοποιημένη, με τα δέντρα να αναπτύσσονται σε εκτάσεις με μεγάλη κλίση και δύσβατο έδαφος. Η καστανιά πολλαπλασιάζεται συνήθως με σπόρο, μοσχεύματα ή εμβολιασμό. Για την ομαλή ανάπτυξη των καρπών, ιδιαίτερα κατά την περίοδο αύξησης του μεγέθους τους (Ιούλιος-Σεπτέμβριος), απαιτούνται αρδεύσεις, καθώς το μέγεθος του κάστανου επηρεάζεται σημαντικά από την υγρασία του εδάφους. Η καλλιεργητική φροντίδα περιλαμβάνει επίσης λίπανση και κλάδεμα. Τα δέντρα εισέρχονται στην παραγωγική περίοδο μετά τα 3 έτη, ενώ φτάνουν στη μέγιστη απόδοσή τους μετά το 50ο-60ο έτος της ηλικίας τους, γεγονός που υποδηλώνει τη μακροχρόνια δέσμευση της καλλιέργειας.

Συγκομιδή & Μετασυλλεκτικοί Χειρισμοί

Η συγκομιδή των κάστανων στη Χίο λαμβάνει χώρα κατά την περίοδο του φθινοπώρου, συνήθως από τα μέσα Σεπτεμβρίου έως τα τέλη Οκτωβρίου (ανάλογα με την ποικιλία και τις συνθήκες). Η συγκομιδή γίνεται όταν οι καρποί ωριμάσουν, ανοίξουν οι αχινοί και τα κάστανα πέσουν στο έδαφος. Λόγω της μεγάλης κλίσης και του δύσβατου εδάφους που χαρακτηρίζει τις καστανοφυτείες στην Ελλάδα, η συλλογή γίνεται κατεξοχήν με τα χέρια και σπανιότερα με μηχανικά μέσα, τα οποία χρησιμοποιούνται κυρίως σε εντατικές καλλιέργειες με μικρές κλίσεις. Οι παραγωγοί πρέπει να φορούν ειδικές μπότες και γάντια για προστασία από το ακανθώδες περίβλημα του καρπού. Είναι κρίσιμο η συλλογή να γίνεται καθημερινά ή σε πολύ τακτά διαστήματα, ώστε τα κάστανα να μην παραμένουν στο έδαφος για μεγάλο χρονικό διάστημα, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο προσβολής από μύκητες του εδάφους και πρόκλησης σήψεων.

Μετά τη συγκομιδή, οι μετασυλλεκτικοί χειρισμοί είναι απαραίτητοι για τη συντήρηση του καρπού, ο οποίος έχει υψηλή περιεκτικότητα σε νερό (περίπου 50% στη νωπή μορφή) και είναι ιδιαίτερα ευαίσθητος. Για την αποφυγή σήψης, εφαρμόζονται πρακτικές όπως η καταστροφή των μικροοργανισμών στην επιφάνεια του καρπού, καθώς και η διατήρηση σε χαμηλή θερμοκρασία (κάτω από 0∘C) και χαμηλή σχετική υγρασία (μικρότερη του 70%) κατά την αποθήκευση. Μια παραδοσιακή μέθοδος συντήρησης που εφαρμόζεται σε ορισμένα καστανοχώρια της Ελλάδας, αν και δεν επιβεβαιώνεται ρητά για τη Χίο, είναι η διαβροχή των κάστανων σε βαρέλια για λίγες ημέρες.

Η καλλιέργεια της καστανιάς στη Χίο, αν και δεν είναι το κύριο αγροτικό προϊόν του νησιού (όπως η μαστίχα ή τα μανταρίνια), έχει σημαντικό περιβαλλοντικό και κοινωνικό αντίκτυπο, ειδικά για τις ορεινές κοινότητες της βόρειας Χίου. Τα καστανοδάση συμβάλλουν στη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος και στην προστασία των εδαφών από τη διάβρωση στις επικλινείς περιοχές. Οικονομικά, η καστανοκαλλιέργεια παρέχει ένα συμπληρωματικό εισόδημα στους κατοίκους των ορεινών χωριών, τα οποία συχνά έχουν φτωχότερη οικονομία, βασιζόμενη κυρίως στην κτηνοτροφία και σε λιγότερο εντατικές γεωργικές πρακτικές. Η διατήρηση και ο εκσυγχρονισμός αυτής της καλλιέργειας μπορεί να ενισχύσει τη δυναμική των ημιορεινών και ορεινών περιοχών, προσφέροντας ένα σεβαστό εισόδημα στους παραγωγούς, παρότι ο συνολικός όγκος παραγωγής της Χίου υπολείπεται άλλων περιοχών.

Η καστανιά, ως δέντρο, έχει μακρά ιστορία στην Ελλάδα, καθώς η Ευρωπαϊκή καστανιά (Castanea sativa) είναι ένα από τα κυριότερα είδη που καλλιεργούνται, γνωστή ως Καστανιά η ήμερη. Στη Χίο, η καλλιέργεια συνδέεται άμεσα με την ιστορία των ορεινών οικισμών της βόρειας περιοχής, η οποία, σε αντίθεση με τον εύπορο νότο (Μαστιχοχώρια) ή το κέντρο (εμπόριο), ήταν πάντα φτωχότερη και πιο απομονωμένη, με την οικονομία να στηρίζεται σε πιο λιτές αγροτικές δραστηριότητες και την κτηνοτροφία. Στους οικισμούς αυτούς, όπως και στη περιοχή γύρω από τη Βολισσό, το κάστανο αποτελούσε ένα από τα βασικά τρόφιμα επιβίωσης κατά τους χειμερινούς μήνες για τους ορεινούς κατοίκους, ειδικά σε περιόδους στερήσεων ή πολιορκίας. Η καστανιά, εκτός από τον καρπό της, παρείχε και πολύτιμη ανθεκτική ξυλεία για κατασκευές και θέρμανση.

Παρόλο που η Χίος δεν είναι τόσο ταυτισμένη με τα κάστανα όσο άλλες περιοχές, τα κάστανα, ως καρπός του φθινοπώρου και του χειμώνα, συνδέονται παραδοσιακά με τις χριστουγεννιάτικες και χειμωνιάτικες γιορτές σε όλη την Ελλάδα. Στα ορεινά χωριά της Χίου, η συγκομιδή σηματοδοτεί την είσοδο στον χειμώνα. Το ψήσιμο των κάστανων στο τζάκι ή τη σόμπα αποτελεί ένα χαρακτηριστικό χειμερινό έθιμο και μια οικογενειακή ή φιλική συντροφική στιγμή. Ο βρασμένος ή ψημένος καρπός, πλούσιος σε θερμίδες και άμυλο, προσέφερε την απαραίτητη ενέργεια και θέρμη στις ψυχρές νύχτες.