Αφεψήματα (κίσθνος, άλλα ξηρικά θαμνοειδή)

Η μοναδικότητα των αφεψημάτων Κίσθου και ξηρικών θαμνοειδών της Λέσβου βασίζεται στην αυξημένη συγκέντρωση βιοδραστικών ενώσεων, λόγω του ξηροθερμικού περιβάλλοντος και του πλούσιου εδαφικού υποστρώματος.

• Ταυτοποίηση, Συνώνυμα, Παραλλαγές: Το κυριότερο προϊόν είναι ο Κίσθος (Cistus creticus / Cistus incanus). Κοινά συνώνυμα είναι Κουνούκλα ή Λαδανιά (από το ρητινώδες έκκριμα λάδανο). Άλλα ξηρικά θαμνοειδή που χρησιμοποιούνται για αφεψήματα στη Λέσβο είναι: το Φασκόμηλο (Salvia fruticosa), το Θυμάρι (Thymus capitatus) και ορισμένα είδη Ερείκης (Erica).
• Αρκετές μονάδες στο νησί παράγουν βότανα με Πιστοποίηση Βιολογικής Γεωργίας (πρότυπα ΕΕ), ιδίως για τον Κίσθο και τη Ρίγανη, διασφαλίζοντας την ποιότητα και την καθαρότητά τους.
• Βασικές Προδιαγραφές: Η ποιότητα του προϊόντος εξαρτάται από: α) Τον τρόπο συλλογής (αειφορικός), β) Την εποχή συλλογής (την περίοδο της μέγιστης συγκέντρωσης αιθέριων ελαίων και πολυφαινολών, συνήθως την άνοιξη/αρχές καλοκαιριού για τον Κίσθο), και γ) Τον τρόπο ξήρανσης (φυσική ξήρανση σε σκιά και σωστό αερισμό).

Ο Κίσθος και τα ξηρικά θαμνοειδή ευδοκιμούν σε όλη τη Λέσβο, ιδίως στις περιοχές με φρυγανική βλάστηση και χαμηλή υγρασία, τυπικές του μεσογειακού οικοσυστήματος.

Μεγάλες εκτάσεις Κίσθου καλύπτουν κυρίως τις ημιορεινές και ξηρές περιοχές του νησιού, όπως ορισμένα σημεία γύρω από τον Κόλπο Καλλονής και τα δυτικά τμήματα, όπου κυριαρχούν τα ηφαιστειογενή εδάφη. Τα εδάφη αυτά είναι συχνά πετρώδη, φτωχά σε οργανική ύλη και με καλή αποστράγγιση, συνθήκες ιδανικές για τον Κίσθο. Το ιδιαίτερο κλίμα της Λέσβου, με μακρά περίοδο ξηρασίας και έντονη ηλιοφάνεια, ωθεί τα φυτά να παράγουν υψηλότερες συγκεντρώσεις σε ρητίνες (όπως το λάδανο του Κίσθου) και αιθέρια έλαια ως μηχανισμό άμυνας κατά της αφυδάτωσης και των ακτίνων UV. Αυτή η φυσική προσαρμογή μεταφράζεται σε προϊόντα με εντονότερο άρωμα και μεγαλύτερη φαρμακευτική αξία.

Η παραγωγή αφεψημάτων από τον Κίσθο και τα ξηρικά της Λέσβου βασίζεται κυρίως στην ελεγχόμενη άγρια συλλογή και, δευτερευόντως, στην οργανωμένη βιολογική καλλιέργεια.

• Μέθοδος Συλλογής (Άγριος Κίσθος): Η συλλογή γίνεται με το χέρι, συνήθως την περίοδο της μέγιστης ανθοφορίας (Μάιος - Ιούνιος) ή λίγο πριν, όταν η συγκέντρωση των βιοδραστικών ενώσεων είναι η υψηλότερη. Η συλλογή γίνεται με τρόπο αειφορικό, κόβοντας μόνο τα τρυφερά μέρη του φυτού (φύλλα και άνθη) και ποτέ όλο το φυτό, διασφαλίζοντας την αναγέννηση.
• Καλλιέργεια (Βιολογική): Ορισμένες μονάδες στη Λέσβο έχουν στραφεί στην οργανωμένη βιολογική καλλιέργεια του Κίσθου και άλλων βοτάνων, για να εξασφαλίσουν σταθερή ποσότητα και ποιότητα. Η καλλιέργεια αυτή είναι ξηρική (σπάνια ή καθόλου άρδευση), αντανακλώντας τις φυσικές συνθήκες, και χρησιμοποιούνται αποκλειστικά φυσικά λιπάσματα και μηχανική καταπολέμηση ζιζανίων.
• Ξήρανση: Αυτό είναι το πιο κρίσιμο στάδιο. Τα φυτά, αμέσως μετά τη συλλογή, απλώνονται σε λεπτά στρώματα σε σκιασμένους, αεριζόμενους χώρους (π.χ., ειδικά ξηραντήρια ή υπόστεγα) σε θερμοκρασία που δεν υπερβαίνει τους 40 οC. Η γρήγορη και ήπια ξήρανση είναι απαραίτητη για τη διατήρηση των πολυφαινολών και των πτητικών αιθέριων ελαίων του φυτού, που είναι ευαίσθητα στη θερμότητα και το φως.
• Υποπροϊόντα:
  • Λάδανο: Το λάδανο (labdanum), η αρωματική ρητίνη που εκκρίνεται από τον Κίσθο, είναι ένα σημαντικό υποπροϊόν. Ιστορικά, συλλεγόταν με το εργαστήριο (μία ειδική συσκευή) και σήμερα χρησιμοποιείται στην αρωματοποιία και τη φαρμακευτική.
  • Αιθέρια Έλαια: Από τον Κίσθο, τη Ρίγανη ή το Θυμάρι παράγονται αιθέρια έλαια μέσω της διαδικασίας της υδροαπόσταξης.

Η συλλογή και μεταποίηση του Κίσθου και άλλων βοτάνων συνεισφέρει στην ανάπτυξη της βιολογικής γεωργίας και στην προστασία της βιοποικιλότητας της Λέσβου.

Η δημιουργία μικρών επιχειρήσεων μεταποίησης βοτάνων προσφέρει εναλλακτικές πηγές εισοδήματος στους αγρότες, ιδίως σε ορεινές και ημιορεινές περιοχές όπου η ελαιοκαλλιέργεια δεν είναι τόσο αποδοτική. Η χρήση τοπικών και αυτόχθονων φυτών στηρίζει τη διατήρηση του πολιτιστικού τοπίου και της γενετικής κληρονομιάς του νησιού. Τέλος, η σύνδεση των βοτάνων με την παραγωγή μελιού (ο Κίσθος είναι μελισσοκομικό φυτό) και την αρωματοποιία ενισχύει τις συνέργειες μεταξύ των αγροτικών τομέων.

Ο Κίσθος, ειδικά ως πηγή λάδανου (μίας αρωματικής ρητίνης), έχει μακραίωνη ιστορία στη Λέσβο και την Ανατολική Μεσόγειο, αναφερόμενος από την αρχαιότητα για τις αρωματικές και φαρμακευτικές του ιδιότητες.

Το λάδανο ήταν ένα πολύτιμο εμπορικό προϊόν στην αρχαιότητα και χρησιμοποιούνταν σε θρησκευτικές τελετές, αρωματισμό και ιατρικές συνταγές. Η συλλογή του λάδανου, παραδοσιακά μέσω των αιγοπροβάτων που έβοσκαν στα θαμνοειδή και στη συνέχεια ξύριζαν τις τρίχες τους ή με το ειδικό εργαλείο εργαστήρι (ένας τρόπος που πλέον έχει εγκαταλειφθεί), αποτελεί ένα σημαντικό κομμάτι της αγροτικής και τελετουργικής ιστορίας του νησιού.

Τα αφεψήματα βοτάνων αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της παραδοσιακής ιατρικής και διατροφής της Λέσβου.

• Το «Δώρο» της Φύσης: Οι κάτοικοι του νησιού παραδοσιακά γνώριζαν και χρησιμοποιούσαν τον Κίσθο, το Φασκόμηλο και το Θυμάρι ως οικολογικά φάρμακα για κρυολογήματα, γαστρεντερικές διαταραχές και τονωτικά. Το έθιμο της χειροκίνητης συλλογής και της αποθήκευσης των αποξηραμένων βοτάνων για τον χειμώνα διατηρείται σε πολλά σπίτια της Λέσβου, θεωρώντας τα ως ένα δώρο της φύσης.
• Η Τελετουργία του Αφεψήματος: Η παρασκευή του αφεψήματος, ιδίως με βραστό νερό και όχι απευθείας βράσιμο των βοτάνων (για να μη χάσουν τα αιθέρια έλαια), είναι μια μικρή τελετουργία που μεταφέρεται από τη γιαγιά στη νέα γενιά.