Μαστιχέλαιο
Το Μαστιχέλαιο Χίου είναι το μοναδικό αιθέριο έλαιο που προέρχεται από τη ρητίνη της μαστίχας, τον "δάκρυ" του μαστιχοφόρου σχίνου (Pistacia lentiscus var. chia), ενός ενδημικού θάμνου που ευδοκιμεί αποκλειστικά στη νότια περιοχή του νησιού της Χίου. Η φυσική ρητίνη, η Μαστίχα Χίου, είναι ένα από τα πρώτα φυσικά προϊόντα που χρησιμοποιήθηκε από τον άνθρωπο ως τσίχλα και ως φάρμακο, με ιστορία που χάνεται στα αρχαία χρόνια. Το Μαστιχέλαιο, ως προϊόν απόσταξης αυτής της ρητίνης, αποτελεί μία συμπυκνωμένη εκδοχή των αρωματικών και βιοδραστικών συστατικών της μαστίχας. Η παγκόσμια μοναδικότητα του ελαίου συνδέεται άρρηκτα με τη γεωγραφική περιοχή και τις παραδοσιακές μεθόδους καλλιέργειας, οι οποίες έχουν αναγνωριστεί και προστατεύονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθιστώντας το ένα από τα σημαντικότερα εξαγώγιμα προϊόντα της Ελλάδας.
Το Μαστιχέλαιο Χίου, γνωστό και ως Αιθέριο Έλαιο Μαστίχας Χίου ή Mastic Essential Oil, φέρει την επίσημη αναγνώριση ως προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (Π.Ο.Π.). Η αναγνώριση αυτή βασίζεται στον τεχνικό φάκελο της "ΜΑΣΤΙΧΑΣ ΧΙΟΥ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ" (απόφαση Υπουργού Γεωργίας 317707/1994, ΦΕΚ 17/Β'/1994), η οποία καταχωρήθηκε στον Κανονισμό (ΕΚ) αριθ. 123/97. Το Μαστιχέλαιο (Κλάση 33.01.30.00) ορίζεται αυστηρά ως το προϊόν που παράγεται μόνο από την φυσική «ΜΑΣΤΙΧΑ ΧΙΟΥ» (ΠΟΠ), κατόπιν απόσταξης, και η παραγωγή του πρέπει να λαμβάνει χώρα αποκλειστικά στα διοικητικά όρια των Μαστιχοχωρίων της νήσου Χίου. Τα τεχνικά του χαρακτηριστικά, όπως το υγρό χρώμα του (άσπρο ή κιτρινωπό) και το έντονο, χαρακτηριστικό άρωμα και γεύση της μαστίχας, πιστοποιούνται από την ειδική νομοθεσία, διασφαλίζοντας την αυθεντικότητα και την υψηλή του ποιότητα.
Η γεωγραφική περιοχή παραγωγής του Μαστιχελαίου είναι η νότια Χίος, η οποία περιλαμβάνει τα 24 Μαστιχοχώρια Βαβύλοι, Βέσσα, Ελάτα, Μέσα και Έξω Διδύμα, Θολό Ποτάμι, Θυμιανά, Καλαμωτή, Καλλιμασιά, Καρυές, Καταρράκτης, Κοινή, Λειβάδια, Λιθί, Μεστά, Νένητα, Ολύμποι, Πατρικά, Πυργί, Σκουπιά, Αίπος, Αγιοι Θεόδωροι, Αγιος Γεώργιος Συκούσης και Αρμόλια. Η μοναδικότητα του προϊόντος είναι άμεσα συνδεδεμένη με το εξαιρετικά ιδιαίτερο μικροκλίμα της περιοχής, το οποίο είναι ξηρό και θερμό, με ήπιους χειμώνες και υψηλή ηλιοφάνεια. Το έδαφος είναι κυρίως ασβεστολιθικό και φτωχό σε οργανική ύλη, αλλά πλούσιο σε ιχνοστοιχεία. Ο συνδυασμός αυτών των εδαφοκλιματικών παραγόντων (ξηρασία, θερμοκρασία, τύπος εδάφους) με την ύπαρξη του ενδημικού υποείδους Pistacia lentiscus var. chia είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο το μαστιχόδεντρο εκκρίνει τη συγκεκριμένη ρητίνη, την οποία δεν παράγει σε καμία άλλη περιοχή του κόσμου. Η οριοθετημένη γεωγραφική ζώνη καλύπτει τις καλλιεργούμενες εκτάσεις των Κοινοτήτων που παραδοσιακά ασχολούνται με την καλλιέργεια και την παραγωγή της Μαστίχας Χίου, η οποία αποτελεί την πρώτη ύλη για το Μαστιχέλαιο.
Η παραγωγή του Μαστιχελαίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την παραδοσιακή καλλιέργεια της Μαστίχας Χίου, η οποία προστατεύεται ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της UNESCO (2014).
Η διαδικασία παραγωγής του αιθέριου ελαίου ακολουθεί τα εξής στάδια:
- Συγκομιδή της Μαστίχας: Η πρώτη ύλη είναι η φυσική ρητίνη. Η συγκομιδή γίνεται κατά την περίοδο Ιουλίου - Σεπτεμβρίου, μετά τη διαδικασία του "κεντήματος" (χάραξη του κορμού του δέντρου), όπου η ρητίνη ρέει και στερεοποιείται στο έδαφος (το "τραπέζι") που έχει προηγουμένως καθαριστεί και στρωθεί με άσπρη σκόνη (το "άσπρισμα").
- Καθαρισμός: Η ακατέργαστη μαστίχα καθαρίζεται σχολαστικά από χώματα, πέτρες και ξένα σώματα, παραδοσιακά με τα χέρια (το "κοσκίνισμα" και το "πλύσιμο"), μέχρι να γίνει καθαροί, λευκοί ή υποκίτρινοι "κρύσταλλοι".
- Απόσταξη (Υδροαπόσταξη ή Ατμοαπόσταξη): Η καθαρή μαστίχα μεταφέρεται σε αποστακτήρες (καζάνια) όπου θερμαίνεται παρουσία νερού ή με διοχέτευση υπέρθερμου ατμού. Κατά τη θέρμανση, τα πτητικά συστατικά (αιθέρια έλαια) της μαστίχας εξατμίζονται.
- Συμπύκνωση: Οι ατμοί οδηγούνται σε ψυκτικό όπου υγροποιούνται. Το αποτέλεσμα είναι ένα διφασικό μίγμα που αποτελείται από το Μαστιχέλαιο (την ανώτερη, ελαιώδη, ελαφρύτερη φάση) και το υδατικό απόσταγμα (ανθόνερο μαστίχας).
- Διαχωρισμός και Τυποποίηση: Το αιθέριο έλαιο διαχωρίζεται από το νερό με τη χρήση διαχωριστήρα (φλωρεντίνης) και τυποποιείται σε φιάλες, διατηρώντας το χαρακτηριστικό του άρωμα και την ποιότητά του ως προϊόν ΠΟΠ.
Η καλλιέργεια της μαστίχας και η παραγωγή του Μαστιχελαίου αποτελούν τον πυρήνα της οικονομικής και κοινωνικής δομής της νότιας Χίου. Το προϊόν είναι άμεσα συνδεδεμένο με τον Πρωτογενή Τομέα και την απασχόληση του τοπικού πληθυσμού. Η Ένωση Μαστιχοπαραγωγών Χίου (Ε.Μ.Χ.), ένας δευτεροβάθμιος συνεταιρισμός, ελέγχει αποκλειστικά την παραγωγή και διακίνηση της φυσικής μαστίχας και των προϊόντων της, συμπεριλαμβανομένου του Μαστιχελαίου Π.Ο.Π., εξασφαλίζοντας ένα σταθερό εισόδημα για τις οικογένειες των Μαστιχοχωρίων. Η μονοκαλλιέργεια της μαστίχας λειτουργεί ως βασικός αναπτυξιακός μοχλός για το νησί, στηρίζοντας την οικονομία, τη διατήρηση του αγροτικού πληθυσμού και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και του πολιτιστικού τοπίου των Μαστιχοχωρίων.
Η χρήση της μαστίχας χρονολογείται τουλάχιστον από τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν ο Ηρόδοτος ανέφερε ότι οι Έλληνες μασούσαν την ρητίνη για καθαρισμό των δοντιών και δροσερή αναπνοή. Ο Ιπποκράτης και ο Διοσκουρίδης εκθείαζαν τις ιαματικές της ιδιότητες για το πεπτικό σύστημα. Κατά τους βυζαντινούς και, κυρίως, τους γενουατικούς χρόνους (14ος-16ος αιώνας), η μαστίχα έγινε ένα από τα πολυτιμότερα εμπορεύματα της Μεσογείου, γνωστή ως "ο λευκός χρυσός της Χίου". Η παραγωγή της μαστίχας και η μετέπειτα απόσταξη για Μαστιχέλαιο αποτελούν μια αδιάκοπη πολιτιστική κληρονομιά, η οποία διατηρείται ζωντανή μέσα από τις παραδοσιακές τεχνικές καλλιέργειας και συγκομιδής που περνούν από γενιά σε γενιά στα Μαστιχοχώρια.
Ως προϊόν Π.Ο.Π., η ποιότητα του Μαστιχελαίου Χίου (και της πρώτης ύλης του, της Μαστίχας Χίου) έχει λάβει διεθνή αναγνώριση.
- Διάκριση Πολιτιστικής Κληρονομιάς: Η παραδοσιακή καλλιέργεια της Μαστίχας Χίου, η οποία είναι άμεσα συνδεδεμένη με την παραγωγή του Μαστιχελαίου, ενεγράφη στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO (Έτος: 2014).
- Προϊόντα με Μαστιχέλαιο: Παράγωγα προϊόντα που χρησιμοποιούν το Μαστιχέλαιο ως βασικό συστατικό, όπως το Λικέρ Μαστίχας Χίου, έχουν λάβει πολλαπλές διεθνείς διακρίσεις σε διαγωνισμούς γεύσης και ποιότητας.
Το Μαστιχέλαιο Χίου δεν θεωρείται παραδοσιακά τρόφιμο με σημαντική μακροθρεπτική αξία (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπαρά), αλλά κατατάσσεται στην κατηγορία των αιθέριων ελαίων, με την αξία του να έγκειται στην υψηλή συγκέντρωση βιοδραστικών ενώσεων. Η χημική του σύσταση, η οποία είναι και η πηγή των ευεργετικών του ιδιοτήτων, έχει μελετηθεί εκτενώς από την επιστημονική κοινότητα.
- Κύρια Συστατικά: Το Μαστιχέλαιο αποτελείται κυρίως από μονοτερπένια (ποσοστό που κυμαίνεται μεταξύ 90-95%) και σε μικρότερο βαθμό από σεσκιτερπένια.
- Πρωτεύουσα Βιοδραστική Ένωση: Η κυριότερη ένωση είναι το α-pinene, το οποίο συχνά υπερβαίνει το 80% της συνολικής σύνθεσης. Άλλα σημαντικά συστατικά περιλαμβάνουν το β-myrcene, το limonene και το β-pinene.
- Ευεργετικές Δράσεις: Αυτή η μοναδική σύνθεση, ειδικά η υψηλή περιεκτικότητα σε α-pinene, έχει αποδοθεί η ισχυρή αντιμικροβιακή (έναντι παθογόνων βακτηρίων όπως το Helicobacter pylori), αντιοξειδωτική, αντιφλεγμονώδης και αντιμυκητιασική δράση του ελαίου, καθιστώντας το πολύτιμο στη φαρμακευτική, την οδοντιατρική και την κοσμετολογία.
Το Μαστιχέλαιο Χίου δεν θεωρείται παραδοσιακά τρόφιμο με σημαντική μακροθρεπτική αξία (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπαρά), αλλά κατατάσσεται στην κατηγορία των αιθέριων ελαίων, με την αξία του να έγκειται στην υψηλή συγκέντρωση βιοδραστικών ενώσεων. Η χημική του σύσταση, η οποία είναι και η πηγή των ευεργετικών του ιδιοτήτων, έχει μελετηθεί εκτενώς από την επιστημονική κοινότητα.
- Κύρια Συστατικά: Το Μαστιχέλαιο αποτελείται κυρίως από μονοτερπένια (ποσοστό που κυμαίνεται μεταξύ 90-95%) και σε μικρότερο βαθμό από σεσκιτερπένια.
- Πρωτεύουσα Βιοδραστική Ένωση: Η κυριότερη ένωση είναι το α-pinene, το οποίο συχνά υπερβαίνει το 80% της συνολικής σύνθεσης. Άλλα σημαντικά συστατικά περιλαμβάνουν το β-myrcene, το limonene και το β-pinene.
- Ευεργετικές Δράσεις: Αυτή η μοναδική σύνθεση, ειδικά η υψηλή περιεκτικότητα σε α-pinene, έχει αποδοθεί η ισχυρή αντιμικροβιακή (έναντι παθογόνων βακτηρίων όπως το Helicobacter pylori), αντιοξειδωτική, αντιφλεγμονώδης και αντιμυκητιασική δράση του ελαίου, καθιστώντας το πολύτιμο στη φαρμακευτική, την οδοντιατρική και την κοσμετολογία.
