Προϊόντα σουσαμιού (ταχίνι, σησαμέλαιο)

Τα κύρια προϊόντα που προκύπτουν από τον καρπό του σουσαμιού (Sesamum indicum) είναι ο σησαμόσπορος, το ταχίνι και το σησαμέλαιο. Το ταχίνι είναι ουσιαστικά αλεσμένοι σπόροι σουσαμιού, ενώ το σησαμέλαιο είναι το φυτικό έλαιο που εξάγεται από αυτούς. Η Ικαριώτικη ποικιλία σουσαμιού έχει αναγνωριστεί για την ανθεκτικότητα και την προσαρμοστικότητά της σε διαφορετικά εδάφη και κλίματα, γεγονός που υπογραμμίζει τη γενετική της αξία και τη σύνδεσή της με τον τόπο.

Η καλλιέργεια του σουσαμιού ευδοκιμεί σε θερμά κλίματα και σε ελαφρά αμμοπηλώδη εδάφη με ικανοποιητική υγρασία. Στην Ικαρία, η τοπική ποικιλία έχει αναπτυχθεί και προσαρμοστεί στις ιδιαίτερες εδαφοκλιματικές συνθήκες του νησιού, οι οποίες περιλαμβάνουν ξηροθερμικά καλοκαίρια και εδάφη που απαιτούν επιμελημένη προετοιμασία για τη σπορά του μικρού σπόρου. Η γεωγραφική απομόνωση έχει συμβάλλει στη διατήρηση τοπικών, ανθεκτικών πληθυσμών σπόρων, όπως και στην περίπτωση της ποικιλίας σουσαμιού που προέρχεται από την Ικαρία.

Η καλλιέργεια του σουσαμιού στην Ικαρία ακολουθεί παραδοσιακές και βιολογικές πρακτικές, συνάδοντας με τη φιλοσοφία της Blue Zone για αγνά προϊόντα. Το σουσάμι είναι ένα ξηρικό, ετήσιο φυτό που ευδοκιμεί στις υψηλές θερμοκρασίες του Αιγαίου. Η σπορά γίνεται την άνοιξη σε καλά προετοιμασμένο αγρό. Στη βιολογική καλλιέργεια, η καταπολέμηση των ζιζανίων γίνεται κυρίως χειρωνακτικά ή μηχανικά, πρακτικές που διασφαλίζουν την ποιότητα χωρίς χημικά. Η τοπική ποικιλία είναι ιδιαίτερα προσαρμοστική και ανθεκτική.

Η συγκομιδή γίνεται παραδοσιακά το φθινόπωρο, κόβοντας τα φυτά πριν ανοίξουν οι κάψες, δένοντάς τα σε δεμάτια για ξήρανση, ώστε να πέσει ο σπόρος. Οι σπόροι μεταποιούνται σε σησαμέλαιο (συχνά μέσω ψυχρής έκθλιψης για διατήρηση των θρεπτικών συστατικών) και ταχίνι (καβουρντισμένοι σπόροι αλεσμένοι σε λεία πάστα).

Η επανακαλλιέργεια και η ανάδειξη των προϊόντων σουσαμιού στην Ικαρία έχουν πολλαπλό θετικό αντίκτυπο, ενισχύοντας την εικόνα του νησιού ως πρότυπο μακροζωίας και βιώσιμης ανάπτυξης. Αρχικά, η αξιοποίηση της τοπικής ποικιλίας Ικαρίας συμβάλλει στην αναζωογόνηση της αγροτικής οικονομίας και στην παραγωγή εγχώριων προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας, μειώνοντας την εξάρτηση από εισαγωγές και υποστηρίζοντας την ιδέα ότι μια υγιής οικονομία χρειάζεται, πέρα από τον τουρισμό, και πρωτογενή παραγωγή. Επιπλέον, η καλλιέργεια και εμπορική αξιοποίηση της εντόπιας, προσαρμοστικής ποικιλίας διασφαλίζει τη διατήρηση του γενετικού υλικού του νησιού και την αγροτική βιοποικιλότητα.

Το σουσάμι (Sesamum indicum) είναι ένα από τα αρχαιότερα ελαιοδοτικά φυτά που καλλιεργήθηκε από τον άνθρωπο, με αναφορές που χρονολογούνται 3000 π.Χ. (ή και 6000 π.Χ. στην Κίνα). Στην αρχαία Ελλάδα ήταν γνωστό ως σέσαμον και χρησιμοποιούνταν ευρέως. Παρόλο που δεν υπάρχουν σαφείς και επίσημες αρχαίες αναφορές αποκλειστικά για την καλλιέργεια σουσαμιού στην Ικαρία, το νησί, ως μέρος του Αιγαιακού πολιτισμού, εντάσσεται στην ευρεία περιοχή χρήσης του.

Η πολιτιστική κληρονομιά του σουσαμιού στην Ελλάδα συνδέεται στενά με την παραγωγή του παστελιού και του χαλβά, γλυκισμάτων που συναντώνται σε γιορτές και νηστείες. Στην Ικαρία, η χρήση του σουσαμιού συνδέεται άρρηκτα με τον τρόπο ζωής της μακροζωίας (Blue Zone), όπου η καθημερινή διατροφή βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε φυτικά προϊόντα, όπως είναι το ταχίνι. Η πρόσφατη ανάδειξη της ικαριώτικης ποικιλίας και η βιολογική καλλιέργεια αποτελούν μια σύγχρονη συνέχεια της αγροτικής παράδοσης του νησιού.

Στην Ικαρία, όπως και στην ευρύτερη ελληνική παράδοση, τα προϊόντα του σουσαμιού είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τις περιόδους νηστείας (όπως η Σαρακοστή), καθώς το ταχίνι και ο χαλβάς αποτελούν παραδοσιακά και θρεπτικά εδέσματα πλούσια σε πρωτεΐνες και ενέργεια, αντικαθιστώντας τις ζωικές τροφές. Επιπλέον, το παστέλι (σουσάμι με μέλι), αν και όχι αποκλειστικά ικαριώτικο, αποτελεί ένα παραδοσιακό, υγιεινό γλύκισμα που εντάσσεται στη διατροφική φιλοσοφία του νησιού.

.