Ρίγανη "Αρέθουσα"

Η Ρίγανη «Αρέθουσα» ταυτοποιείται ως βιότυπος της Ελληνικής ρίγανης (Origanum vulgare ssp. Hirtum), ο οποίος εντοπίστηκε, απομονώθηκε και αξιολογήθηκε επιστημονικά ως προς τα ποιοτικά και ποσοτικά του χαρακτηριστικά. Το όνομα «Αρέθουσα» προέρχεται από την περιοχή της Ικαρίας όπου εντοπίστηκε ο αρχικός, μητρικός πληθυσμός.

Καθεστώς ΠΟΠ/ΠΓΕ & Επίσημη Καταχώριση:

• Επίσημη Καταχώριση: Η «Αρέθουσα» εγγράφηκε το 2021 ως η πρώτη ελληνική ποικιλία Φαρμακευτικών και Αρωματικών Φυτών στον Ελληνικό Εθνικό Κατάλογο Καλλιεργούμενων Φυτικών Ειδών, μετά από πολυετή έρευνα του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η καταχώριση αυτή πιστοποιεί την ταυτότητα και τα σταθερά ποιοτικά χαρακτηριστικά της.

Βασικές Προδιαγραφές και Ποιοτικά Χαρακτηριστικά: Η ποικιλία διαθέτει σταθερή παραγωγή και ιδιαίτερα υψηλά ποιοτικά χαρακτηριστικά, ακόμα και όταν καλλιεργείται σε διαφορετικά περιβάλλοντα:

• Απόδοση σε Αιθέριο Έλαιο: Υψηλή, με τιμές που κυμαίνονται, κατά μέσο όρο, από 7.5% έως 8.5%, ενώ σε ερευνητικές συνθήκες έχει φτάσει ακόμη και το 12%. Αυτό το ποσοστό είναι εξαιρετικά υψηλό σε σύγκριση με τον μέσο όρο της κοινής ρίγανης.
• Περιεκτικότητα σε Καρβακρόλη: Πολύ υψηλή εκατοστιαία περιεκτικότητα, περίπου 85% έως 89% επί του συνολικού αιθέριου ελαίου. Η καρβακρόλη είναι η κύρια βιοδραστική ένωση που ευθύνεται για τις ισχυρές αντιοξειδωτικές και αντιμικροβιακές ιδιότητες της ρίγανης.

Η Ικαρία, το νησί προέλευσης της «Αρέθουσας», χαρακτηρίζεται από δύσκολα περιβαλλοντικά και εδαφοκλιματικά χαρακτηριστικά, τα οποία όμως είναι ευνοϊκά για την ανάπτυξη αρωματικών φυτών υψηλής ποιότητας. Τα ασβεστολιθικά εδάφη, οι ορεινές και ημιορεινές περιοχές με καλή αποστράγγιση, και το ξηροθερμικό κλίμα με έντονη ηλιοφάνεια, ευνοούν τη συσσώρευση δευτερογενών μεταβολιτών (όπως η καρβακρόλη) στα φυτά, ενισχύοντας έτσι το άρωμα και τη φαρμακευτική τους δράση. Η περιοχή της Αρέθουσας, από όπου προέρχεται η ποικιλία, ανήκει γεωγραφικά στο Δήμο Ευδήλου.

Η παραγωγή της ρίγανης στην Ικαρία, ακόμα και στις σύγχρονες καλλιέργειες της «Αρέθουσας», ακολουθεί πρακτικές που είναι προσαρμοσμένες στις ξηρικές συνθήκες του νησιού και στην ανάγκη διατήρησης της υψηλής ποιότητας.

• Καλλιέργεια (Εδαφοκλιματικές Απαιτήσεις): Η ρίγανη είναι ένα ξηρικό φυτό που αναπτύσσεται καλά σε ξηρά, καλά αποστραγγιζόμενα εδάφη. Η ποικιλία «Αρέθουσα» έχει δείξει υψηλή προσαρμοστικότητα στις δύσκολες περιβαλλοντικές συνθήκες και αντοχή στην ξηρασία, χαρακτηριστικά που κληρονόμησε από τον αυτοφυή, μητρικό της πληθυσμό.
• Συγκομιδή: Η συλλογή γίνεται κατά την πλήρη άνθιση των φυτών, συνήθως το καλοκαίρι (Ιούνιος - Ιούλιος), όταν η συγκέντρωση των αιθέριων ελαίων είναι στο μέγιστο. Στην Ικαρία, η συγκομιδή γίνεται συχνά με το χέρι ή με δρεπάνια σε μικρές αγροτεμάχια.
• Ξήρανση: Ακολουθείται η παραδοσιακή μέθοδος της φυσικής αποξήρανσης σε σκιερούς και καλά αεριζόμενους χώρους, ώστε να διατηρηθούν τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά και η υψηλή περιεκτικότητα σε αιθέριο έλαιο. Η αποφυγή της άμεσης ηλιακής ακτινοβολίας κατά την ξήρανση είναι κρίσιμη για τη διατήρηση των πτητικών ενώσεων.
• Υποπροϊόντα: Το κύριο υποπροϊόν είναι το ριγανέλαιο, το αιθέριο έλαιο που εξάγεται από τη δρόγη της ρίγανης, το οποίο στην περίπτωση της «Αρέθουσας» έχει υψηλή εμπορική και φαρμακευτική αξία λόγω της υψηλής συγκέντρωσης καρβακρόλης.

Η κατοχύρωση και η καλλιέργεια της ρίγανης «Αρέθουσα» έχει σημαντικό αναπτυξιακό και οικονομικό αντίκτυπο στην Ικαρία. Προσφέρει τη δυνατότητα στους ντόπιους παραγωγούς να ασχοληθούν με μια καλλιέργεια υψηλής προστιθέμενης αξίας, ενισχύοντας την αγροτική οικονομία. Παράλληλα, η επιστημονική πιστοποίηση ενός τοπικού προϊόντος ενισχύει τη φήμη της Ικαρίας ως τόπου παραγωγής μοναδικών, ποιοτικών προϊόντων που συνδέονται άμεσα με τη φιλοσοφία της μακροζωίας και την υγιεινή διατροφή, ενισχύοντας τον ποιοτικό τουρισμό.

Η χρήση της ρίγανης στην Ικαρία είναι πανάρχαια. Το φυτό αυτοφύεται άφθονο στο νησί και αποτελούσε ανέκαθεν ένα βασικό συστατικό της καθημερινής διατροφής και της λαϊκής φαρμακοποιίας των Ικαριωτών. Η ρίγανη, μαζί με άλλα τοπικά βότανα, συνδέεται με την παραδοσιακή λιτή διατροφή του νησιού και θεωρείται ένας από τους φυσικούς παράγοντες που συμβάλλουν στη μακροζωία του πληθυσμού. Η συλλογή της αυτοφυούς ρίγανης, καθώς και η χρήση της ως συντηρητικό τροφίμων και φαρμακευτικό αφέψημα, αποτελούν μέρος της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της νήσου.

Στην Ικαρία, η ρίγανη συλλέγεται παραδοσιακά την περίοδο της άνθησης, κυρίως τον Ιούλιο, και κρεμιέται σε ματσάκια σε σκιερά σημεία των σπιτιών (χαγιάτια) για να αποξηρανθεί. Αυτή η πρακτική δεν είναι μόνο τεχνική, αλλά και κοινωνικό έθιμο, καθώς η συλλογή συχνά γίνεται από τις οικογένειες ή τις κοινότητες συλλογικά. Η ρίγανη χρησιμοποιείται επίσης σε αφεψήματα που προσφέρονται ως «γιατροσόφι» για το κρυολόγημα, τον βήχα και τη δυσπεψία, αποτελώντας ένα βασικό στοιχείο της οικιακής φαρμακαποθήκης του νησιού.